Memoriał, który zmienił bieg historii
Początkiem przemian był memoriał z 1 września 1820 roku, przygotowany przez Rajmunda Rembielińskiego. Dokument ten wskazywał miasta rządowe Królestwa Polskiego, do których planowano kierować osadników przemysłowych. Ośrodki te miały zostać odpowiednio przygotowane pod względem gospodarczym i administracyjnym, tak aby umożliwić szybki rozwój rzemiosła i produkcji.
W memoriale przewidziano konkretne zachęty dla przyszłych osadników. Obejmowały one między innymi bezpłatne drewno z lasów państwowych przeznaczone na budowę domów oraz wsparcie finansowe. Na realizację programu przeznaczono kapitał w wysokości 60 tysięcy złotych, z którego miały być udzielane pożyczki i inne formy pomocy.
Decyzja władz i narodziny osad fabrycznych
Memoriał wpłynął do Rady Administracyjnej 10 września 1820 roku i został zatwierdzony osiem dni później. 18 września 1820 roku namiestnik Królestwa Polskiego, generał Józef Zajączek, wydał postanowienie o wyznaczeniu kilku miast na osady fabryczne oraz o objęciu osadników opieką państwa.
Zapowiedziano sporządzenie planów urbanistycznych, wydzielenie działek oraz ich dzierżawę na zasadzie czynszu wieczystego po sześciu latach tzw. wolnizny. Istniejące młyny miały zostać przekształcone w folusze, a na potrzeby rozwijającego się budownictwa planowano zakładanie cegielni. Całość przedsięwzięcia miała charakter systemowy i długofalowy.
30 stycznia 1821 roku – moment przełomowy
Przełom nastąpił 30 stycznia 1821 roku, kiedy Komisja Rządowa Spraw Wewnętrznych i Policji upoważniła Rajmunda Rembielińskiego do urządzenia osad sukienniczych w Zgierzu, Łodzi, Podrzeczu i Gostyninie. Jednocześnie przyznano mu pełne prerogatywy wynikające z wcześniejszego postanowienia namiestnika.
Rembieliński aktywnie przystąpił do realizacji powierzonych zadań. Odbył co najmniej dwa objazdy terenu, w tym jeden w styczniu 1821 roku. W czerwcu tego samego roku zlecił Filipowi de Viebigowi wytyczenie osady sukienniczej w Łodzi.
Plan miasta przyszłości
Rajmund Rembieliński osobiście wyznaczał linie rozgraniczające nowe osady, określał kierunki i szerokości ulic oraz ustalał wielkości działek. Zajmował się również lokalizacją gruntów i zasadami rekompensaty za tereny prywatne przejmowane pod rozwój osady. Działania te miały kluczowe znaczenie dla późniejszego, uporządkowanego rozwoju przestrzennego miasta.
To właśnie wówczas uruchomiona została machina, która w ciągu kilkudziesięciu lat doprowadziła do spektakularnego sukcesu Łodzi jako ośrodka przemysłowego. Z niewielkiej osady rolniczej zaczęła wyłaniać się przyszła „Ziemia Obiecana” – miasto ludzi przedsiębiorczych, różnorodnych kultur i dynamicznego rozwoju.
Dziedzictwo, które trwa
Dziś, po 205 latach od wpisania Łodzi na listę osad fabrycznych, tamte decyzje i działania uznawane są za fundament nowoczesnej tożsamości miasta. Historia Łodzi przemysłowej pozostaje nie tylko ważnym elementem lokalnego dziedzictwa, ale także inspiracją do dalszych przemian i reinterpretacji miejskiej przeszłości.